Poglądy na sposób prowadzenia farmakoterapii depresji podlegają zmianom. Jeszcze około 20 lat temu uważano, że leki przeciwdepresyjne mogą być stosowane tylko w okresie depresji i później szybko odstawiane. Okazało się jednak, że leki przeciwdepresyjne mają działanie nie tylko lecznicze, ale i zapobiegawcze. Ponadto udowodniono, że ich szybkie odstawienie zaraz po ustąpieniu objawów depresji wiąże się ze wyraźnie większym ryzykiem nawrotu choroby.
W strategii leczenia farmakologicznego depresji wyróżnia się trzy okresy leczenia. Pierwszy to leczenie samej fazy chorobowej, okres trwający minimum kilka miesięcy. Drugi to tzw. leczenie utrwalające - kilka miesięcy w okresie już po ustąpieniu objawów depresji, w tym okresie celem jest ugruntowanie wyniku leczenia. Trzeci okres, to leczenie profilaktyczne, trwające wiele miesięcy a nawet lat - propozycja dla części osób chorych na depresję. Wynika z tego, że leczenie osoby chorej na depresję powinno składać się co najmniej z fazy pierwszej i drugiej czyli trwać minimum 6-12 miesięcy.
Leczenie profilaktyczne (trzecia faza leczenia) proponuje się osobom, które przeszły 3 okresy depresji albo nawet tylko 2 okresy, ale takie, które nastąpiły po sobie w niedługim okresie czasu.
Dłuższe leczenie profilaktyczne jest niejednokrotnie proponowane także osobom, które po depresji nie wracają do pełnego zdrowia, u tych u których nasilenie epizodów było bardzo duże i u tych, którzy mają bliskich krewnych (rodzice, rodzeństwo) chorych na depresję. Utrzymująca się trudna sytuacja życiowa i przewlekły stres są także argumentami za przedłużaniem okresu przyjmowania leków przeciwdepresyjnych.
Depresja jest oczywiście nie tylko stanem obniżonego nastroju, ale i rozregulowania wielu funkcji organizmu, stąd zakres działania leku przeciwdepresyjnego jest szeroki. Ponieważ obrazy kliniczne depresji są u różnych pacjentów dość różne, to i proces zdrowienia może wyglądać odmiennie.
Dobry i skuteczny lek przeciwdepresyjny powinien wpływać na wszystkie objawy depresji i powodować ich ustąpienie. Dość często wstępnym przejawem poprawy jest poprawa snu, zwiększenie jego długości i głębokości, ustąpienie koszmarnych marzeń sennych. W innych przypadkach na początku pojawia się uspokojenie i zmniejszenie drażliwości. Jest to bardzo charakterystyczne dla wstępnej poprawy poczucie większej wewnętrznej siły i odporności na stres. W czasie leczenia farmakologicznego depresji stopniowo zmniejszają się przejawy lęku i niepokoju. Powinien złagodnieć, jeśli nie ustąpić, lęk społeczny, paniczny lub natręctwa. Nastrój poprawia się, ale odczuwane jest to później; zanim chory na depresję odczuje wewnętrzną pogodę i dobry humor upływa zazwyczaj dużo czasu (przynajmniej kilka tygodni). Często najpierw zmniejsza się drażliwość, przychodzi większy wewnętrzny spokój. Przejściowo w miejsce cierpienia pojawia się raczej emocjonalne zobojętnienie niż pogoda i radość – te przychodzą później. Powinny ustępować dolegliwości bólowe związane z depresją. Odżywa apetyt, ale może też zmniejszyć się, jeśli był w depresji zwiększony. Wraca zainteresowanie światem, chęć do codziennych czynności i zadań. Zazwyczaj dłużej utrzymują się trudności w koncentracji i słabsza pamięć, ale one też poprawiają się stopniowo.
Poprawa różnych funkcji może następować nierównomiernie, mogą zdarzać się dni gorsze i lepsze, przy dominującym korzystnym trendzie. Lepsze samopoczucie może być najpierw odczuwane tylko w niektórych porach doby. Wielu chorych odczuwa lepsze samopoczucie najpierw w godzinach wieczornych i stopniowo okres poprawy zaczyna się wcześniej, już w godzinach popołudniowych, a następnie przedpołudniowych. Może być tak, że bardzo wczesne godziny poranne mogą dłużej pozostać depresyjne.
Początek działania leków przeciwdepresyjnych obserwuje się po 1-3 tygodniach. Istotniejsza poprawa ma miejsce po 3-4 tygodniach, a objawy zespołu depresyjnego mogą ustąpić po 1-2 miesiącach leczenia. Mogą być znaczne odstępstwa od podanych okresów czasu. Na przykład zdarza się, że poprawę odczuwa się już po kilku dniach. Efekty leczenia są dobre lub bardzo dobre u 60-70 % chorych w czasie leczenia pierwszym lekiem przeciwdepresyjnym. Jeśli trzeba to lek się zmienia, stosuje drugi lub ewentualnie trzeci lek. Można powiedzieć ogólnie, że efekty leczenia danego okresu depresji są zazwyczaj korzystne, dobre, nierzadko bardzo dobre. Sprawa wygląda mniej optymistycznie jeśli spojrzy się na depresję w przeciągu dłuższego czasu, w perspektywie lat albo życia. Widać wtedy, że depresja u części osób jest chorobą nawracającą, okresowo dotkliwą, zmuszającą do powrotów do leczenia, a czasem do leczenia długotrwałego. Występująca u części osób z depresją potrzeba dłuższego leczenia, zwłaszcza w celach zapobiegawczych, nieraz martwi i niepokoi chorych. Jest jednak w rzeczywistości propozycją cennego leczenia, które u wielu osób ogromnie zmniejsza ryzyko nawrotu choroby.
W ogromnej większości przypadków leczenie depresji odznacza się konkretną, istotną skutecznością, jest pożyteczne i zalecane. Może w znaczący sposób wpłynąć na samopoczucie, sprawność zawodową i funkcjonowanie w rodzinie.
Stanisław Porczyk